|
 Bir ülkenin sosyal güvenlik konusundaki uygulamaları, o ülkelerin sosyo-ekonomik düzeyinin de göstergesi sayılıyor.
İstihdama katılan kişilerin sayısı ve dağılımları, emeklilik yaş ve şartları, prim ödeme gün sayısı ile oranları, ülkenin sosyal güvenlikte bulunduğu noktayı ortaya koyan göstergelerin başında geliyor. Bu göstergeler, neden-sonuç ilişkisiyle birbirine bağlı durumdalar. Sosyal güvenlik sistemindeki işgücünün miktarı, emeklilik çağındaki kişilerle birlikte sosyal güvenlik sisteminin çapını gösteriyor. Bunların birbirine oranı da, sistemin gücünü… Tabi prim gün sayısı ve oranları ile birlikte.
Emeklilik yaşı belirlemede farklı yöntemler Emeklilik yaşının belirlenmesi ve şartlarının ortaya konması, yaşlılık sigortasının miktar ve süresini de etkiliyor. Emeklilik yaşını belirleme konusunda - Fonksiyonel emeklilik yaşı
- Kronik emeklilik yaşı
- Biyolojik emeklilik yaşı
Şeklinde farklı yöntemler benimsenebilmektedir. Fonksiyonel emeklik yaşını belirlemede, kişinin istek ve yapabilirlikleri esastır. Çalışan, eğer verimliyse ve çalışma isteğindeyse, şartları da buna elveriyorsa, iş hayatına devam eder. Diğer taraftan, gerekli şartlara sahip değilse de çalışmaya zorlanmaz. Burada inisiyatif, çalışandadır. Kronik emeklilik yaşı ile aralarındaki en önemli fark, biyoloji emeklilik yaşına benzer şekilde subjektif kriterlerin esas alınmasıdır. Belirlenen yöntem ne olursa olsun, sonuç olarak emeklilik yaşının, ortalama yaşam süresinden aylık ödenmesi gereken süre çıkarıldıktan sonra bulunacak yaş olduğu kabul edilmektedir. Sosyal sigortalar kuralları gereği, ideal olan, çalışanın, toplam prim gün sayısının 1/3'ü kadar süreyi aşmayacak kadar emekli aylığı almasıdır. Avrupa ülkelerinde ortalama aylık alma süresi 10-12 yıldır. Türkiye'de ise, son değişikliklerden önce, bu süre 18 yılı bulmaktadır. Türkiye'de emeklilik yaşının uzun yıllar düşük tutulması sonucu aktif/pasif sigortalı dengesi, sosyal sigortalar kurumları aleyhine bozulmuştur. Aktif/pasif sigortalı dengesinin ¼ olması gerekirken, bu oran ½'nin üzerine çıkamamıştır. Erken emeklilik, genç yaşta emeklilikle karıştırılmamalı Emeklilik sisteminde, zaman zaman birbirine karıştırılan iki kavram var: - Erken emeklilik
- Genç yaşta emeklilik
Erken emeklilik, istihdam daralması yaşandığı dönem ve noktalarda, belli konulardaki çalışanların iş yaşamından çekilmesi gereği sonucu oluşturulan istisnai önlemlerden oluşmaktadır. Gelişmiş ülkelerde, yüksek oranlı işsizliğin görüldüğü '70'li yıllarda, bu tür emekliliğe imkan veren düzenlemeler teşvik edilmiştir. Bu kapsamda, yeni işgücüne olanak vermeyen bazı sektör ve gruplarda görev yapan kişilere, 5 yıl ve daha öncesinde emekli olma imkanı tanınmıştır. Diğer taraftan, daha az emekli aylığı alarak iş hayatından ayrılmak isteyenlere de emeklilik imkanı verilmiştir. Genç yaşta emeklilik ise, sosyal sigorta ilkelerine aykırılığı ile erken emeklilikten ayrılmaktadır. Burada, kişinin, yaşa bağlı olmadan, yaşlanmadan, düşük tutulan yaşa gelmesi ile emekliliğe hak kazanması söz konusudur. Batılı ülkelere bakıldığında ise, ağırlıklı olarak 65 yaşın emeklilik yaşı olarak kabul edildiği görülmektedir. Bazı Batı Avrupa ülkelerinde ortalama yaşam beklentisi ve emeklilik yaşları (2004) | Ülke | 65 yaş ve üzeri
% | Ort. Yaşam Beklentisi
Erkek - Kadın | Emeklilik Yaşı
Erkek - Kadın | | | Almanya | 16.4 | 75 - 81.1 | 65 - 65 | | | Arnavutluk | 5.9 | 70.9 - 76.7 | 65 - 60 | | | Avusturya | 15.6 | 75.4 - 81.5 | 65 - 60 | | | Belarus | 13.3 | 62.8 - 74.4 | 60 - 55 | | | Danimarka | 15 | 74.2 - 79.1 | 65a - 65a | | | Fransa | 16 | 75.2 - 82.8 | 60** - 60 | | | Hollanda | 13.6 | 75.6 - 81 | 65 - 65 | | | İngiltere | 15.8 | 75.7 - 80.7 | 65 - 60 | | | İrlanda | 11.3 | 74.4 - 79.6 | 66 - 66 | | | İspanya | 17 | 75.4 - 82.3 | 65 - 65 | | | İsveç | 17.4 | 77.7 - 82.6 | 65 - 65 | | | İtalya | 18.1 | 75.5 - 81.9 | 65 - 60 | | | İzlanda | 11.7 | 77.1 - 81.8 | 67 - 67 | | | Norveç | 15.4 | 76 - 81.9 | 67 - 67 | | | Rusya | 12.5 | 60 - 72.5 | 60 - 55 | | | Slovakya | 11.4 | 69.8 - 77.6 | 62 - 62 | | | Türkiye | 5.8 | 68 - 73.2 | 60 - 58 | | | Yunanistan | 17.6 | 75.9 - 81.2 | 65 - 60 | |
**Fransa'da emeklilik yaşı düşük olmasına rağmen, tam emeklilik aylığı alabilmek için, 40 yıl prim ödemiş olma şartı aranmaktadır.
a- 1 Temmuz 2004'ten itibaren Emeklilik yaşındaki artışa paralel, istihdam sayıları da artmalı Batılı ülkelerde geçerli olan emeklilik yaşı uygulamalarına baktığımızda, mevcut kanun kapsamında, Fransa ve Rusya ile en genç emeklilere sahip üç ülkeden biri olduğumuzu görüyoruz. Elbette ki, aktif/pasif dengesi çok önemli ve hassas bir noktadır. Ancak, önemli ve hassas olan bir diğer nokta da, ülkenin istihdam sorunudur. Fransa'da emeklilik yaşı düşükmüş gibi görünse de, tam emeklilik aylığı alabilmek için bir çalışanın 40 yıl prim ödemiş olması gerekmektedir. Başka bir deyişle, bir kişiye 40 yıl fiili olarak çalışacak iş imkanı sağlanmaktadır. Ülkemizde ise, istihdam artışı, emeklilik yaş artışı ile maalesef doğru orantılı değil. Yüksek işsizliğin görüldüğü Türkiye gibi bir ülkede, kişilere 65 yaşına kadar çalışabilecekleri iş imkanını sağlamak oldukça güç görünmektedir. 40 yaşın üzerindeki kişilerin iş bulmakta oldukça zorlandığı, ayrımcılık kapsamına girmesine karşın, halen iş ilanlarında 35 yaş sınırlamasının sıkça görüldüğü Türkiye'de, kişilerin 65 yaşına kadar iş hayatında var olması, prim ödemeyebilmesi, geniş bir kesim için imkansız sayılmaktadır. Emekliliğe henüz hak kazanmadığı, yaşı nedeniyle de iş bulamadığı ve sosyal güvenlik kapsamında yer alamadıkları durumda kişilere ne tür alternatifler sunulacağı da ayrıca düşünülmelidir. CEO'larda yaş sınırlaması Sosyal güvenlik uygulamaları kapsamında emeklilik yaşı uygulamaları tartışılırken, bir diğer tartışma konusu da CEO'ların kaç yaşında emekli olmasının şirketler açısından uygun olacağı konusu.
Dünya genelinde olduğu gibi, CEO'ların da 65 yaşında emekli olması pek çok şirket açısından da uygun görülmekte. Örneğin; ABD'de CEO'lar genelde 65 yaşına geldiklerinde emekli oluyorlar. Ancak bu, yasayla değil, çalışan-şirket arasındaki anlaşma ile belirlenmiş durumda. Avrupa ise, yakın zamana kadar daha genç ve taze fikirlere sahip olabilmek için CEO'ların emeklilik yaşını 60 ile sınırlandırmaya çalışırken, şimdilerde bu sınırı 65'lere çekmek ve deneyimlerinden daha fazla yararlanmak fikri yaygınlık kazanıyor. İngiltere'de kabul edilen bir düzenlemeye göre, 65 yaşı altındaki kişiler, kendi rızaları olmadan emekli edilemeyecekler. Ayrıca, emeklilik kararının uygulanmasından 6 ay önce bununla ilgili bildirimin kişiye yapılmış olması gerekiyor. Eğer Yönetim Kurulu, zamanında bildirimde bulunulmazsa, ihbar tazminatı ödeyecek. Türkiye'de ise, CEO'ların yaş ortalaması 55-60. 70 yaşında CEO'lar bulmak oldukça zor.
Sektör farklılıkları da, emeklilik yaşını belirlemede etkili oluyor kuşkusuz. Holdinglerde, inşaat ve çimento gibi sektörlerde deneyim önem kazanırken; bilişim teknolojileri, enerji, lojistik ve perakende sektörlerinde genç CEO'lar tercih ediliyorlar. Ayinesi iştir kişinin, yaşa bakılmaz Yaş mı önemli, deneyim mi? CEO'dan beklenin ne olduğu önemli olsa gerek. Yaşa bu denli odaklanmak, amaçtan uzaklaşmayı getirebilir beraberinde, bu da başka sıkıntıları doğurur ister istemez. Bu durumda belki de en doğrusu, eskilerin bir sözünden esinlenerek noktayı koymak: "Ayinesi iştir kişinin, yaşa bakılmaz".
|
